DAN KADA JE UTIHNULO ORUŽJE, ALI JE SRBIJA PLATILA STRAVIČNU CENU Sutra se obeležava godišnjica primirja u Velikom ratu

Dan primirja u Prvom svetskom ratu, 11. novembar, obeležava se kao sećanje na završetak jednog od najrazornijih sukoba u istoriji čovečanstva. U ratu koji je trajao četiri godine poginulo je više od 17 miliona ljudi, a među zemljama koje su pretrpele najteže posledice bila je Srbija.

Primirje je potpisano 11. novembra 1918. godine, u ranim jutarnjim satima, u železničkom vagonu kod Kompijena u Francuskoj. Predstavnici Nemačke potpisali su dokument kojim je dogovorena obustava neprijateljstava, a on je stupio na snagu tačno u 11 časova po srednjoevropskom vremenu.

Bio je to završni čin rata započetog u julu 1914. godine, napadom Austrougarske na Srbiju.

Kako je potpisano primirje

Primirje je podrazumevalo obustavu borbi, povlačenje nemačkih snaga na istočnu obalu Rajne, savezničku okupaciju Rajnske oblasti, predaju nemačke ratne tehnike, kao i oslobađanje zatočenih i interniranih.

Pomorska blokada Nemačke je nastavljena, dok je razrada obima ratnih reparacija ostavljena za stručna tela. Primirje je potom produžavano sve do konačnog mirovnog sporazuma u Versaju, potpisanog 28. juna 1919. godine.

Nemačke saveznice Bugarska, Turska i Austrougarska kapitulirale su nešto ranije. Nakon proboja Solunskog fronta sredinom septembra 1918. godine usledio je raspad tog bojišta. Bugarska je kapitulirala 29. septembra, zatim Turska, a 3. novembra i Austrougarska.

Slom centralnih sila i kraj rata

Porazu centralnih sila prethodila je velika kriza, nastala kao posledica dugogodišnjeg iscrpljujućeg rata. U Nemačkoj je vladala glad, a krajem rata širila se i epidemija španske groznice. Austrougarsku su potresali nestabilnost, masovna dezerterstva i proces raspada Monarhije, pošto je na više mesta proglašeno otcepljenje.

Na Zapadnom frontu nemačke snage poražene su kod Amijena u avgustu 1918. godine, nakon čega je u Berlinu zavladala panika zbog napredovanja savezničkih trupa.

Nemačka vlada se u dramatičnim okolnostima obratila predsedniku SAD Vudrou Vilsonu, nudeći pregovore o prestanku ratnih dejstava na osnovu njegovih Četrnaest tačaka. Osnova Vilsonove proklamacije bilo je pravo naroda na samoopredeljenje.

Prethodno je u štabu nemačke vrhovne komande u Spa, na teritoriji okupirane Belgije, zaključeno da je dalja borba bezizgledna. General Erih Ludendorf krajem septembra upozorio je cara Vilhelma II da je proboj nemačkih linija verovatan i predložio ponudu primirja.

Pobuna u Nemačkoj i pregovori o primirju

Krajem oktobra 1918. godine u Nemačkoj je izbila pobuna, koja je počela 29. i 30. oktobra u luci Vilhelmshafen, a zatim se brzo širila.

Car Vilhelm II abdicirao je 9. novembra, a narednog dana otišao je u egzil u Holandiju. Novi kancelar, princ Maksimilijan od Badena, na tu funkciju došao je 3. oktobra sa očekivanjem da će Nemačku povesti ka miru. On je 9. novembra proglasio ukidanje monarhije, a potom se povukao sa mesta kancelara u korist socijaldemokrate Fridriha Eberta.

Vlade Francuske, Britanije i Italije, iako nisu bile saglasne sa Vilsonovom idejom samoopredeljenja naroda, postigle su 5. novembra dogovor da započnu pregovore o primirju.

Nemačka delegacija, predvođena Matijasom Ercbergerom, otputovala je u Francusku 6. novembra, a pregovori su počeli dva dana kasnije. Nemačkoj su predočeni uslovi primirja i ostavljen rok od 72 sata za potpisivanje.

Maršal Ferdinand Foš, koji je uglavnom oblikovao tekst primirja, tokom pregovora pojavio se svega dva puta. Nakon manjih korekcija, dokument je usaglašen u pet časova ujutru, a potpisan do 5.20. Na snagu je stupio u 11 časova, 11. novembra 1918. godine.

Sa savezničke strane potpisnici su bili maršal Ferdinand Foš i britanski lord admiral Roslin Vemis. Nemačku su predstavljali političar Matijas Ercberger, diplomata Alfred fon Oberndorf, general Detlif fon Vinterfeldt i kapetan Ernst Vanslov.

Borbe su prestale, ali su žrtve padale i tog dana

Potpisivanjem primirja ratna dejstva u Evropi su obustavljena, ali su u pojedinim delovima sveta potrajala još neko vreme. U Istočnoj Africi, na području Tanganjike i Severne Rodezije, borbe su nastavljene još dve sedmice.

Čak i 11. novembra 1918. godine, do trenutka kada je primirje stupilo na snagu, na frontu je poginulo 2.738 ljudi.

Tokom Prvog svetskog rata stradalo je više od 17 miliona osoba, među kojima je bilo nešto više žrtava na strani Antante. Gotovo deset miliona bili su vojni gubici, dok su ostalo činili civili.

Srbija pretrpela ogromne gubitke

Srazmerno veličini zemlje i brojnosti stanovništva, posledice rata bile su najtragičnije po Srbiju.

U Memorandumu Delegacije Kraljevine SHS na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. godine navedeno je da je Srbija do oktobra 1915. mobilisala 707.343 ljudi, odnosno 24 odsto ukupnog stanovništva ili 40 procenata muške populacije.

Prema istom dokumentu, ukupni gubici Srbije iznosili su 1.247.435 ljudi, odnosno 28 odsto stanovništva iz 1914. godine. Od toga je 402.435 bilo vojnih, a 845.000 civilnih žrtava.

Nestanak velikih imperija i stvaranje novih država

Ishod Prvog svetskog rata doveo je do nestanka Austrougarske, koja je i započela sukob napadom na Srbiju. Na njenim teritorijama oblikovane su nove nacionalne države Austrija i Mađarska.

Nemačka je izgubila delove teritorije na istoku u korist Poljske, dok su Alzas i Lorena vraćeni Francuskoj. Oduzete su joj i kolonije, među kojima Tanganjika, Kamerun, Jugozapadna Afrika, Togo i Nova Gvineja.

Turska je izgubila posede na Bliskom istoku, dok je Rusko carstvo nestalo kao posledica revolucija iz februara i oktobra, odnosno novembra 1917. godine. Sovjetska Rusija istupila je iz rata krajem te godine, a konačno je mir potpisala u Brest-Litovsku u martu 1918.

Na ruševinama nestalih imperija nastale su nove nacionalne države: Čehoslovačka, Poljska, Finska, Estonija, Letonija i Litvanija. Teritorijalna proširenja dobile su i Italija, Rumunija, Danska, Japan na Pacifiku i Portugalija u Africi.

U Beogradu je regent Aleksandar Karađorđević 1. decembra 1918. proglasio formiranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije Jugoslavije. Taj čin tada je doživljen kao puno ostvarenje nacionalnih ideala.

U savremenoj Srbiji, 11. novembar obeležava se kao državni praznik – Dan primirja u Prvom svetskom ratu.

BONUS VIDEO

Ostavite komentar